Vệ sinh sau lũ và phòng sốt xuất huyết: Những việc cần làm để bảo vệ sức khỏe

Sau mỗi đợt mưa lớn, ngập lụt, việc đưa cuộc sống trở lại bình thường thường bắt đầu bằng việc dọn dẹp nhà cửa, vệ sinh môi trường và xử lý nguồn nước. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm người dân có thể đối mặt với nhiều nguy cơ sức khỏe như nước bẩn, vi khuẩn, nấm mốc, rác thải, côn trùng và đặc biệt là muỗi truyền bệnh.

Nước lũ có thể cuốn theo chất thải sinh hoạt, nước thải, hóa chất, bùn đất và nhiều vật sắc nhọn. Sau khi nước rút, các vũng nước đọng, vật dụng chứa nước và khu vực ẩm ướt lại tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản. WHO lưu ý rằng lũ lụt có thể làm gia tăng các nguy cơ liên quan đến nước và côn trùng truyền bệnh; nước tù đọng cũng có thể trở thành nơi sinh sản của muỗi.

Vì vậy, dọn dẹp sau lũ không chỉ là làm cho ngôi nhà sạch sẽ mà còn là một bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe của cả gia đình.

1. Không nên vội vàng vào nhà ngay sau khi nước rút

Khi nước bắt đầu rút, nhiều gia đình có tâm lý muốn nhanh chóng trở về nhà để dọn dẹp. Tuy nhiên, trước khi bước vào khu vực từng bị ngập, cần đánh giá mức độ an toàn.

Nước lũ có thể che khuất dây điện, kính vỡ, đinh, kim loại sắc nhọn, hóa chất, chất thải của người và động vật. Vì vậy, không nên chủ quan chỉ vì nước đã rút.

Nếu trong nhà vẫn còn nước đọng và có thể ngắt nguồn điện từ vị trí khô ráo, việc ngắt điện nên được thực hiện trước khi bắt đầu vệ sinh. Khi kiểm tra nhà, nên ưu tiên sử dụng đèn pin hoặc nguồn sáng an toàn thay vì sử dụng lửa. CDC cũng khuyến cáo cần thận trọng khi quay trở lại những ngôi nhà từng bị ngập vì có thể tồn tại nấm mốc hoặc nước thải gây ô nhiễm.

Nếu có nghi ngờ về hệ thống điện, kết cấu nhà hoặc hóa chất nguy hiểm, không nên tự xử lý mà cần liên hệ đơn vị chuyên môn.

2. Trang bị bảo hộ trước khi dọn dẹp

Một trong những sai lầm thường gặp là bắt đầu dọn nhà ngay mà không chuẩn bị đồ bảo hộ.

Khi phải tiếp xúc với bùn đất, nước bẩn hoặc đồ vật bị ngâm trong nước lũ, nên sử dụng:

• Găng tay chống thấm.
• Ủng cao su.
• Quần áo dài tay.
• Khẩu trang phù hợp.
• Kính bảo vệ mắt khi cần thiết.
• Dụng cụ vệ sinh riêng cho khu vực bị ngập.

Nếu phải xử lý khu vực có nấm mốc, việc bảo vệ mắt, da và đường hô hấp càng quan trọng. CDC khuyến nghị người dọn dẹp nấm mốc sử dụng ít nhất khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95, găng tay và kính bảo hộ.

Trẻ em không nên tham gia các công việc dọn dẹp sau thiên tai, đặc biệt là khu vực có bùn đất, nấm mốc hoặc nước ô nhiễm.

Người có bệnh đường hô hấp, dị ứng với nấm mốc hoặc hệ miễn dịch suy giảm cũng nên hạn chế tiếp xúc với khu vực bị mốc và cân nhắc nhờ người khác thực hiện việc vệ sinh.

3. Ưu tiên loại bỏ bùn đất và nước đọng

Sau khi đảm bảo an toàn, việc đầu tiên là đưa bùn đất, rác và nước đọng ra khỏi nhà.

Nên phân loại rác thành từng nhóm để dễ xử lý. Những vật dụng đã tiếp xúc với nước lũ nhưng không thể làm sạch và làm khô hoàn toàn có thể cần được loại bỏ.

Đặc biệt, nệm, gối, thảm và một số vật liệu xốp rất khó làm sạch triệt để sau khi ngâm nước bẩn. WHO khuyến cáo loại bỏ những vật dụng không thể rửa sạch và khử khuẩn phù hợp sau khi tiếp xúc với nước lũ.

Không nên cố giữ lại tất cả đồ dùng vì tiếc tài sản nếu việc đó khiến gia đình tiếp tục phải tiếp xúc với nguồn ô nhiễm hoặc nấm mốc.

4. Làm sạch và làm khô nhà càng sớm càng tốt

Sau khi loại bỏ bùn đất, cần vệ sinh các bề mặt như nền nhà, tường, bàn ghế và những khu vực từng tiếp xúc với nước bẩn.

Có thể bắt đầu bằng việc làm sạch bụi bẩn, bùn đất bằng nước sạch và chất tẩy rửa phù hợp, sau đó thực hiện khử khuẩn theo hướng dẫn của cơ quan y tế hoặc nhà sản xuất sản phẩm.

Một nguyên tắc quan trọng là không trộn các loại hóa chất tẩy rửa với nhau. Đặc biệt, không được trộn thuốc tẩy chứa chlorine với ammonia hoặc các chất tẩy rửa khác vì có thể tạo ra khí độc.

Sau khi vệ sinh, cần mở cửa và cửa sổ nếu điều kiện an toàn cho phép để tăng thông thoáng. Quạt hoặc thiết bị hút ẩm chỉ nên sử dụng khi hệ thống điện đã được kiểm tra và đảm bảo an toàn.

CDC khuyến nghị cố gắng làm sạch và làm khô nhà, đồ đạc bị ướt càng sớm càng tốt, lý tưởng trong khoảng 24–48 giờ nếu điều kiện cho phép, nhằm hạn chế nấm mốc phát triển.

5. Cẩn trọng với nguồn nước và thực phẩm

Sau lũ, nguồn nước sinh hoạt có thể bị ô nhiễm. Vì vậy, không nên mặc định rằng nước trong giếng, bể chứa hoặc đường ống vẫn an toàn chỉ vì nước đã rút.

WHO khuyến cáo cần bảo đảm nguồn nước an toàn để uống và chế biến thực phẩm sau lũ; tùy tình trạng nguồn nước và hướng dẫn của cơ quan chức năng tại địa phương, nước có thể cần được xử lý bằng các phương pháp phù hợp như đun sôi hoặc khử khuẩn.

Thực phẩm đã tiếp xúc với nước lũ nên được loại bỏ, đặc biệt khi không thể xác định chắc chắn rằng thực phẩm còn an toàn.

Sau khi tiếp xúc với nước lũ hoặc bùn đất, cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch. Nếu có vết thương hở, cần làm sạch và bảo vệ cẩn thận vì nước lũ có thể chứa các tác nhân gây nhiễm trùng.

6. Sau lũ cần đặc biệt chú ý đến muỗi và sốt xuất huyết

Khi nước rút, rất nhiều vật dụng quanh nhà có thể trở thành nơi chứa nước.

Chậu cây, chai lọ, lon hộp, lốp xe cũ, xô chậu, thùng chứa, máng nước, đồ chơi ngoài trời hoặc các vật dụng bị bỏ lại trong sân đều có thể giữ nước mưa.

Đây là vấn đề đáng chú ý trong phòng chống sốt xuất huyết.

Muỗi Aedes truyền bệnh sốt xuất huyết có thể sinh sản trong nhiều vật dụng nhỏ chứa nước. WHO khuyến cáo biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ sốt xuất huyết là loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, đặc biệt là các dụng cụ có thể chứa nước.

Do đó, sau khi dọn nhà, gia đình không nên chỉ tập trung vào bên trong mà cần kiểm tra cả khu vực xung quanh nhà.

7. “Dọn sạch nước đọng” là việc cần làm thường xuyên

Hãy dành thời gian kiểm tra toàn bộ khu vực sinh sống.

Các vật dụng không cần thiết có khả năng chứa nước nên được bỏ đi hoặc cất ở nơi khô ráo.

Những dụng cụ cần sử dụng để chứa nước nên được đậy kín. Các dụng cụ chứa nước cần thiết nên được làm sạch và cọ rửa thường xuyên.

WHO khuyến nghị các dụng cụ chứa nước trong gia đình cần được đậy, đổ bỏ hoặc làm sạch và cọ rửa ít nhất mỗi tuần để loại bỏ trứng muỗi bám trên thành vật chứa.

Đừng nghĩ rằng chỉ một chiếc chai nhựa hoặc một chiếc nắp hộp nhỏ không đáng kể. Nhiều điểm chứa nước nhỏ trong cùng một khu dân cư có thể tạo thành môi trường thuận lợi cho muỗi phát triển.

8. Chủ động tránh muỗi đốt

Bên cạnh việc loại bỏ nơi sinh sản, mỗi người cũng cần chủ động giảm nguy cơ bị muỗi đốt.

Muỗi truyền sốt xuất huyết hoạt động chủ yếu vào ban ngày, do đó không nên chỉ phòng muỗi vào ban đêm. WHO khuyến cáo sử dụng các biện pháp như mặc quần áo che kín da, dùng chất xua muỗi phù hợp, lắp lưới cửa sổ và sử dụng màn khi ngủ, đặc biệt với những người ngủ vào ban ngày.

Khi sử dụng thuốc hoặc chất xua muỗi, cần đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn và sử dụng đúng đối tượng, liều lượng và cách thức được khuyến cáo.

9. Nhận biết những dấu hiệu nghi ngờ sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết có thể bắt đầu với những triệu chứng như sốt cao, đau đầu, đau phía sau mắt, đau cơ, đau khớp, buồn nôn hoặc phát ban.

Trong thời gian sau lũ, nếu xuất hiện sốt và các triệu chứng bất thường, đặc biệt tại khu vực đang có sốt xuất huyết lưu hành, người bệnh nên được đánh giá bởi nhân viên y tế thay vì tự chẩn đoán tại nhà.

Một điểm cần lưu ý là các dấu hiệu bệnh nặng có thể xuất hiện khi tình trạng sốt bắt đầu giảm. WHO cảnh báo các dấu hiệu như đau bụng dữ dội, nôn ói kéo dài, chảy máu lợi, nôn ra máu, thở nhanh, mệt lả hoặc bồn chồn cần được xử trí y tế kịp thời.

Không nên tự ý sử dụng aspirin hoặc ibuprofen khi nghi ngờ sốt xuất huyết vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Việc dùng thuốc hạ sốt và điều trị nên thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

10. Vệ sinh môi trường cần được thực hiện ở quy mô cả cộng đồng

Phòng sốt xuất huyết không phải là việc riêng của một gia đình.

Một căn nhà được vệ sinh sạch sẽ nhưng khu vực xung quanh vẫn có nhiều điểm chứa nước thì nguy cơ muỗi sinh sản vẫn còn.

Sau lũ, các hộ gia đình nên cùng nhau kiểm tra:

• Cống rãnh.
• Vũng nước quanh nhà.
• Bãi rác.
• Lốp xe cũ.
• Chai lọ và hộp đựng.
• Khu vực công trình xây dựng.
• Bể chứa nước.
• Chậu cây và khay hứng nước.
• Các vật dụng ngoài trời có khả năng giữ nước.

WHO nhấn mạnh sự tham gia của cộng đồng có vai trò quan trọng trong kiểm soát muỗi truyền sốt xuất huyết. Việc giảm nơi sinh sản của muỗi tại từng hộ gia đình có thể góp phần giảm mật độ muỗi trong khu vực.

11. Một số việc nên làm ngay sau khi nước rút

Để dễ thực hiện, mỗi gia đình có thể ghi nhớ một danh sách đơn giản:

Thứ nhất, kiểm tra an toàn: Không vội vào khu vực còn nguy hiểm; chú ý điện, kết cấu nhà, vật sắc nhọn và hóa chất.

Thứ hai, bảo vệ bản thân: Mang găng tay, ủng, khẩu trang và kính bảo hộ khi cần.

Thứ ba, dọn bùn và rác: Loại bỏ nước đọng, bùn đất và những vật dụng không thể làm sạch.

Thứ tư, làm sạch và làm khô: Vệ sinh bề mặt, thông thoáng nhà và xử lý nấm mốc đúng cách.

Thứ năm, bảo đảm nguồn nước: Chỉ sử dụng nước uống và nước chế biến thực phẩm khi đã được xác định an toàn.

Thứ sáu, kiểm tra nơi sinh sản của muỗi: Đổ bỏ nước đọng, lật úp hoặc loại bỏ vật dụng không cần thiết.

Thứ bảy, phòng muỗi đốt: Mặc quần áo phù hợp, sử dụng chất xua muỗi và lắp lưới/màn khi cần.

Thứ tám, theo dõi sức khỏe: Khi có sốt hoặc triệu chứng bất thường, cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.

Kết luận

Sau lũ, việc khôi phục nhà cửa và cuộc sống cần được thực hiện từng bước, nhưng an toàn sức khỏe phải được đặt lên hàng đầu.

Nước lũ có thể để lại bùn đất, rác thải, vi sinh vật, nấm mốc và nhiều nguy cơ khác. Trong khi đó, những vật dụng chứa nước còn sót lại sau mưa lũ có thể trở thành nơi sinh sản của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết.

Vì vậy, dọn dẹp nhà cửa sau lũ không chỉ là lau chùi và đưa đồ đạc về vị trí cũ. Đó còn là quá trình làm sạch – làm khô – bảo đảm nguồn nước – xử lý rác – loại bỏ nơi muỗi sinh sản – chủ động bảo vệ sức khỏe.

Mỗi gia đình chủ động kiểm tra và loại bỏ một vài điểm nước đọng có thể góp phần tạo nên một môi trường sống an toàn hơn cho cả cộng đồng.

Sau lũ, hãy dọn sạch nhà cửa, xử lý nguồn nước an toàn và không để nước đọng trở thành nơi muỗi sinh sản. Chủ động phòng bệnh hôm nay là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe gia đình trong những ngày sau thiên tai.

Lưu ý: Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc hướng dẫn điều trị của bác sĩ.